Αρχική LIFESTYLE Μονή Δαφνίου: Ο Θησαυρός της Δυτικής Αττικής

Μονή Δαφνίου: Ο Θησαυρός της Δυτικής Αττικής

Εικόνα για την Μονή Δαφνίου
Πηγή: Φωτογραφίες από το ψηφιακό αρχείο του Δήμου Χαϊδαρίου ληφθείσες στα πλαίσια του έργου: «Δημιουργία Ιστορικού Λευκώματος του Δήμου Χαϊδαρίου»

Η City View επισκέφτηκε τη Μονή Δαφνίου μίλησε με την υπεύθυνη αρχαιολόγο για τις εργασίες που έχουν γίνει, αλλά και τα προβλήματα που υπάρχουν.

Ένας πραγματικός θησαυρός βρίσκεται καλά κρυμμένος μέσα στην βιομηχανική ζώνη της Λεωφόρου Αθηνών. Οι οδηγοί τον προσπερνούν βιαστικά με το αμάξι τους, όμως αν προσέξουν λίγο καλύτερα θα δουν τα τείχη ενός από τους σπουδαιότερους βυζαντινούς ναούς που έχει απομείνει στην χώρα μας. Ο λόγος για τη Μονή Δαφνίου της οποίας ο αέρας έχει ακόμη κάτι από Βυζάντιο.

Διάφοροι θρύλοι και μύθοι με Βασιλοπούλες και Πρίγκιπες συνδέουν το όνομά τους με την ιστορία της Μονής, όμως η πιο μοντέρνα εκδοχή δεν έχει τόσο κάτι από παραμύθι, όσο για ακόμη μια φορά από την αρχαιότητα.

Σύμφωνα λοιπόν με τους αρχαιολόγους στον χώρο που βρίσκεται η Μονή βρισκόταν το Ιερό του Απόλλωνα στο Δαφνί.

Η City View βρέθηκε στην Μονή Δαφνίου και συνομίλησε με την υπεύθυνη αρχαιολόγο του έργου Λώρη Ζαγκουδάκη, η οποία μας έκανε μια πλήρη ανάλυση τόσο για τις εργασίες που έχουν γίνει όσο και για αυτά που μέλλονται να έρθουν.

Λίγα λόγια για το έργο

Το μοναστήρι προστατεύεται από οχυρωμένο με πύργους και επάλξεις τετράγωνο περίβολο με δύο πύλες εισόδου, στην ανατολική και τη δυτική πλευρά. Παράλληλα προς τις τέσσερις πλευρές του οχυρού περιβόλου, αλλά σε μικρή απόσταση από αυτές, διατηρούνται τα ερείπια κτισμάτων, ίσως των αρχικών κελιών. Στο εσωτερικό του οχυρού δεσπόζει το Καθολικό, δηλαδή ο ναός της Μονής, ενώ βόρεια βρίσκονται τα ερείπια της τράπεζας (δηλαδή τραπεζαρίας). Στην νότια όψη του Καθολικού υπήρχε τετράγωνος αύλειος χώρος με τοξοστοιχίες, πτέρυγες κελιών και βοηθητικά κτίσματα που ανακαινίστηκαν ή ανοικοδομήθηκαν αρκετές φορές μέσα στα χίλια χρόνια ύπαρξης του μνημείου, όπως έδειξαν παλαιότερες και πρόσφατες ανασκαφικές έρευνες.

Το Καθολικό χρονολογείται στον 11ο αι. και ανήκει στον οκταγωνικό τύπο, που υιοθετείται στους μεσοβυζαντινούς χρόνους από σειρά σπουδαίων μνημείων όπως τα καθολικά της Μονής Οσίου Λουκά και της Νέας Μονής Χίου. Δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί αν ο τύπος αυτός δημιουργήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Κύριο χαρακτηριστικό του είναι οι μεγάλες διαστάσεις του τρούλου και ο τρόπος στήριξής του, που αφήνουν ενιαίο και ελεύθερο τον κεντρικό χώρο.

Σύγχρονος με το ναό είναι ο νάρθηκας στη δυτική πλευρά, ενώ λίγο αργότερα προστέθηκε εξωνάρθηκας ή προστώο με όροφο που κάλυπτε επίσης τον νάρθηκα και μέρος του κυρίως ναού. Στη διάρκεια της Φραγκοκρατίας, μετά από σοβαρές βλάβες που προκάλεσε σεισμός, οι Κιστερκιανοί μοναχοί που κατείχαν την Μονή έκαναν εκτεταμένες ανακατασκευές στον εξωνάρθηκα, ενώ η κρύπτη που βρίσκεται κάτω από το νάρθηκα μετατράπηκε σε μαυσωλείο για την ταφή των δουκών της Αθήνας.

Δυτικά του εξωνάρθηκα προσκολλήθηκε στους όψιμους χρόνους της Τουρκοκρατίας παρεκκλήσι με την αψίδα του ιερού προς τον Βορρά.

Η εξαιρετικά φροντισμένη κατασκευή του καθολικού με δόμους περίκλειστους από σειρά τούβλων, η πλούσια κεραμοπλαστική διακόσμηση γύρω από τα παράθυρα και ο πολυτελής διάκοσμος στο εσωτερικό, με τα μοναδικής τέχνης επιτοίχια ψηφιδωτά, τις ορθομαρμαρώσεις και τον μαρμάρινο διάκοσμο, του οποίου δείγματα μόνον σώζονται, συνδέουν την ίδρυση του μνημείου με κύκλους της αυτοκρατορικής αυλής.

Ο ψηφιδωτός διάκοσμος που καλύπτει τις ψηλότερες επιφάνειες, αποτυπώνει εικαστικά το δόγμα της εκκλησίας. Ακολουθείται το καθιερωμένο εικονογραφικό πρόγραμμα των μεσοβυζαντινών ναών με τον Παντοκράτορα στον τρούλο, πλαισιωμένο από προφήτες, την Παναγία στην κόγχη του ιερού με τη συνοδεία αρχαγγέλων, παραστάσεις του Ευαγγελισμού, της Γέννησης, της Βάπτισης και της Μεταμόρφωσης στα τέσσερα ημιχώνια κάτω από τον τρούλο, σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας, αγίους και ιεράρχες.

Οι μορφές, με άριστες αναλογίες και συγκρατημένες κινήσεις, καθώς προβάλλονται επάνω σε χρυσό βάθος μοιάζουν ανάγλυφες και θυμίζουν κλασικά και ελληνιστικά πρότυπα.

Η έκφραση στα πρόσωπα των αγίων χαρακτηρίζεται από υψηλό ήθος και ευγένεια, ενώ η απόδοση ιδιαίτερων χαρακτηριστικών γίνεται με σπάνια δεξιοτεχνία.

Ο Παντοκράτορας στον τρούλο, η μεγαλύτερη σε μέγεθος και κλίμακα παράσταση της Μονής Δαφνίου, επιβάλλεται στον κεντρικό χώρο του ναού με την ιδιαίτερη αυστηρότητα αλλά και γλυκύτητα της έκφρασης που δεν είναι δυνατόν να αποδοθούν φωτογραφικά.

Κατά την μεταβυζαντινή περίοδο η Μονή αποδόθηκε στους ορθόδοξους μοναχούς και φιλοτεχνήθηκαν οι αποσπασματικά σωζόμενες τοιχογραφίες στον κυρίως ναό που απεικονίζουν την Δέηση, την Θυσία του Αβραάμ, ολόσωμους αγίους, ιεράρχες και διακοσμητικά θέματα (17ος και 18ος αι.).

Οι εργασίες στερέωσης και αποκατάστασης του συγκροτήματος και συντήρησης του ψηφιδωτού διακόσμου του καθολικού, άρχισαν από τα τέλη του 19ου αιώνα και συνεχίζονται κατά διαστήματα μέχρι σήμερα από την Αρχαιολογική Εταιρεία αρχικά και σε συνέχεια την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Οι εργασίες συνολικής αποκατάστασης της Μονής εντατικοποιήθηκαν μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1999.

Το μνημείο περιλαμβάνεται στον Παγκόσμιο Κατάλογο Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Οι δυο φάσεις αποκατάστασης

Ο σεισμός που έπληξε την Αττική το Σεπτέμβριο του 1999 προκάλεσε σοβαρές ζημιές στο μνημείο με αποτέλεσμα ο χώρος να μην είναι επισκέψιμος μέχρι την άνοιξη του 2007.

Το 2011 ξεκίνησαν εργασίες για την αποκατάσταση της Μονής από την Εφορία Αρχαιοτήτων ύψους 700.000 ευρώ στις οποίες μεταξύ άλλων έγιναν:

«Κατασκευή και τοποθέτηση διατάξεων αντιστήριξης και ενίσχυσης για την άρση της ετοιμορροπίας των πύργων του Βόρειου Τοίχους και της βορειοδυτικής γωνίας, με ταυτόχρονη ανακατασκευή αναγκαίων τμημάτων και καθαίρεση νεωτερικών ετοιμόρροπων τοίχων με την περιοχή αυτή. Παράλληλα έγινε στερέωση και αποκατάσταση των τριών δυτικότερων τόξων στο βόρειο τοίχος της Μονής».

Το 2015 ξεκίνησε η Β’ φάση της αποκατάστασης της Μονής όπου ενισχύθηκαν με μεταλλικές βάσεις οι στέγες, έγινε η αντικατάσταση τριών αντιγράφων Κιόνων Ιωνικού ρυθμού, ενώ συντηρήθηκε ένα μεγάλο μέρος των ψηφιδωτών στο καθολικό της Μονής.

Τα προβλήματα και η κλοπή

Η κυρία Ζαγκουδάκη μιλώντας στην City View εκτός της πλήρης ανάλυσης που μας έκανε τόσο για την ιστορία όσο και για τα έργα που έχουν συμβάλει για την αποκατάσταση της Μονής, μας μίλησε και για τα προβλήματα τα οποία έχει.

Όσον αφορά τις ελλείψεις τόνισε: “Η κύρια έλλειψη της Μονής είναι εκείνη του προσωπικού, καθώς θα έπρεπε να υπάρχουν άτομα σε παραπάνω πόστα ώστε να λειτουργεί σωστά. Δεν υπάρχουν άτομα ούτε ακόμη για την καθαριότητα, και το κόψιμο του γκαζόν.

Παράλληλα δεν υπάρχει νυκτερινή φύλαξη στην Μονή κάτι το οποίο παλαιότερα είχε δημιουργήσει κλοπές. Ευτυχώς όχι σε κάποιο μνημείο, αλλά κλοπή υπολογιστών και άλλων τεχνικών χαρακτηριστικών.

Εμείς προσπαθούμε όσο μπορούμε, αλλά όπως καταλαβαίνεται και εσείς είναι αρκετά δύσκολο με το λίγο προσωπικό το οποίο διαθέτουμε να κάνουμε τα πάντα και για όλες τις θέσεις”.

Ιστορική αναδρομή στην Μονή Δαφνίου

Η Μονή Δαφνίου βρίσκεται στο Χαϊδάρι στις παρυφές του Ποικίλου Όρους, επί της Λεωφόρου Αθηνών, στο ρεύμα προς Αθήνα 11 χλμ. από το κέντρο της και είναι κτισμένη στη θέση που υπήρχε το Ιερό του Απόλλωνα στο Δαφνί. Η εντυπωσιακή αρχιτεκτονική της και η ιδιαίτερη ψηφιδωτή διακόσμηση του ναού της Μονής, την καθιστούν ένα από τα πλέον εξαιρετικά μνημεία της βυζαντινής τέχνης.

Ιστορία-Αρχιτεκτονική

Το καθολικό της Μονής χρονολογείται στον όψιμο 11ο αιώνα και ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του οκταγωνικού σταυροειδούς ναού. Στον τύπο αυτό, ο κεντρικός χώρος του κυρίως ναού διευρύνεται με την αντικατάσταση των τεσσάρων κιόνων που στηρίζουν τον τρούλο από οκτώ κίονες τοποθετημένους πλησιέστερα στους τοίχους.

Ονομασία

Η ονομασία της Μονής Δαφνίου, έχει συνδεθεί με το αρχαίο Ιερό του Δαφναίου Απόλλωνα, πάνω στο οποίο θεωρείται ότι έχει κτιστεί. Υπάρχουν όμως και άλλες εκδοχές. Μία από αυτές αναφέρει ότι πήρε το όνομά της από το πλήθος των δαφνών που υπήρχαν στην περιοχή και ίσως αυτός ήταν και ο λόγος ίδρυσης του αρχαίου Ιερού.

Η ίδρυση

Η χρονολογία ίδρυσης της Μονής Δαφνίου δεν έχει διευκρινιστεί με απόλυτη βεβαιότητα. Οι περισσότεροι ερευνητές, ανάγουν την ίδρυση του μοναστηριού στον 6ο αιώνα, δηλαδή στα παλαιοχριστιανικά χρόνια. Κατά τη διάρκεια του 5ου και του 6ου αιώνα στην Αθήνα χτίστηκαν πολλές εκκλησίες και πολλοί ειδωλολατρικοί ναοί μετατράπηκαν σε χριστιανικούς, λόγω της εξάπλωσης του χριστιανισμού, μετά την ανακήρυξή του σε επίσημη θρησκεία του βυζαντινού κράτους από τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Α’. Για να γίνει εξαγνισμός των αρχαίων ναών και ιερών, επιβλήθηκε η μετατροπή τους σε χριστιανικές εκκλησίες.

Ο ιδρυτής

Η ίδρυση της Μονής Δαφνίου, κατά πάσα πιθανότητα γύρω στο 1080, έγινε με χορηγία άγνωστου δωρητή, καθώς δεν υπάρχει κάποια αφιερωματική επιγραφή.

Τα κελιά των Μοναχών

Τα κελιά όπου ξεκουράζονταν οι μοναχοί κατασκευάζονταν συνήθως προσκολλημένα στην εσωτερική πλευρά του περιβόλου, για να εξοικονομηθεί χώρος αλλά και να ενισχυθεί ο αμυντικός χαρακτήρας του. Συνήθως αποτελούνταν από δύο ορόφους, αλλά αρκετές φορές είχαν ακόμη και τέσσερις.

Ο κοιμητηριακός ναός του Αγίου Νικολάου

Μέσα στο δάσος που απλώνεται στα ανατολικά του περιβόλου της Μονής Δαφνίου έχει εντοπιστεί το ερειπωμένο παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου. Είχε χτιστεί την ίδια εποχή με το καθολικό και φαίνεται ότι αποτελούσε τον κοιμητηριακό ναό της Μονής.

Σταυροφορίες

Στα τέλη του 1204 η Αθήνα καταλήφθηκε και λεηλατήθηκε, καθώς και τα περίχωρά της, από τους Φράγκους. Η Μονή Δαφνίου δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση, καθώς αποτέλεσε κι αυτή αντικείμενο λεηλασιών.

Λόρδος Έλγιν

Τα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα το μοναστήρι επισκέφθηκε ο Λόρδος Έλγιν. Ο Άγγλος περιηγητής και αρχαιολόγος Edward Dodwell (1767-1832), που πέρασε από το Δαφνί το φθινόπωρο του 1805, αναφέρει ότι υπήρχαν μερικοί μικροί ιωνικοί κίονες με τα κιονόκρανά τους. Οι κίονες είχαν εν μέρει εντοιχιστεί. Ο Λόρδος Έλγιν είχε αφαιρέσει τους κίονες, οι οποίοι πλέον βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο.

Τουρκοκρατία

Οι Τούρκοι κατέλαβαν την Αθήνα τον Ιούνιο του 1458 και η Μονή Δαφνίου αποδόθηκε σε ορθόδοξους μοναχούς, οι οποίοι επισκεύασαν διάφορα τμήματά της κυρίως τα κελιά.

Η Μονή Δαφνίου αλώθηκε από τους Τούρκους κατά την Επανάσταση του 1821, παρά τον ισχυρότατο οχυρωματικό του περίβολο. Η παράδοση αναφέρει ότι η εισβολή έγινε μέσω αβαθούς πηγαδιού που βρισκόταν έξω από τον περίβολο και συνδεόταν υπογείως με άλλα τρία πηγάδια εντός της Μονής.

Η διάσωση του μνημείου

Εξέλιξη αποφασιστικής σημασίας για τη διάσωση του μνημείου ήταν η ίδρυση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας το 1885 στην Αθήνα.

Εφημερίδα City View – 10ο τεύχος
Β. Ποντικός

Ν. Νίκας